formacja

Jest to rozszerzona wersja artykułu, który był publikowaliśmy w ramach cyklu: “ABC Kościoła”

Człowiek jako istota myśląca potrzebuje do wyrażania rzeczywistości duchowej, oprócz słów, także pewnych znaków. Takimi umownymi znakami rozpoznawczymi są symbole.

Dzięki symbolom, które są znakami umownymi - a przez to czytelnymi, najczęściej, w określonym kręgu kulturowym - zyskujemy wyraziste odpowiedniki abstrakcyjnych pojęć oraz idei. Z kolei symbole religijne cieszą się najwyższym szacunkiem wyznawców danej religii, ale dla pozostałych osób mogą pozostawać obojętne.    
Greckie słowo “symbollein” tzn. “zebrać razem”, co wyraża zamysł syntezy rozmaitych elementów ze świata zjawisk i idei.  Symbole są nam niezbędne do wyrażenia rzeczywistości duchowej, często trudnej do ujęcia w samych  tylko słowach. Stanowią one sposób na rzeczywiste spotkanie człowieka z Bogiem. Ich szczególnym przykładem są sakramenty, nazywane widzialnymi znakami niewidzialnego Boga. Z bogactwem symboli religijnych spotykamy się nieomal na każdym kroku, choć nie zawsze je dostrzegamy i potrafimy odczytać ich sens. Nie jest to łatwe, bo większość z nich - poza tym co wyrażają dosłownie - jest również nośnikami ukrytych znaczeń.
Warto pamiętać, że wiele symboli uważanych powszechnie za chrześcijańskie ma rodowód sięgający jeszcze czasów antycznych. Od chwili, gdy zostały “ochrzczone”, a więc zasymilowane przez chrześcijaństwo, zachowały wprawdzie swą pierwotną formę, ale zaczęły wyrażać inną treść, ponieważ nabrały charakteru sakralnego. Stały się dzięki temu znakami wskazującymi drogę do zbawienia, uobecniając to, co przedstawiają. Tylko jednak wtedy mogą nam służyć, jeśli będziemy je rozumieć. Miewamy kłopoty z odczytywaniem ich sensu, choć pierwsi chrześcijanie znali je lepiej niż alfabet.
 
W bogatym świecie symboli chrześcijańskich jest kilku szczególnie ważnych:

•    Imię Jezus Chrystus (IHCOYC XPICTOC) - często skracane, przybierało postać monogramu, czyli liter splecionych w jeden znak graficzny, np.: monogram gwiaździsty, utworzony ze skrzyżowania liter I oraz X; (chi-ro) ze skrzyżowania liter X oraz P; IHS skrót tłumaczony jako: IESUS HOMINUM SALVATOR - tzn. JEZUS ZBAWICIEL LUDZKOŚCI; FOS-ZOE) – czyli formuła “Światło-Życie”; znak ryby – greckie słowo ICHTYS (ryba) odczytywano jako formułę powstałą z pierwszych liter rozbudowanego imienia Mesjasza: JEZUS CHRYSTUS SYN BOŻY ZBAWICIEL
I   -  esous
    Ch -  ristos
    Th -  eou
    Y   -  ios
     S   -  oter
    Św. Augustyn pisał, że symbol ICHTYS jest streszczeniem wyznania wiary:       
    “Jesus Chrystus jest Synem Bożym, a naszym Zbawicielem”.

•    znak krzyża – znany wcześniej w różnych kręgach kulturowych najgłębszy sens zyskał dzięki Męce i Śmierci Chrystusa. W okresie prześladowań krzyż bywał ukrywany np. w symbolach kotwicy, trójzębu, albo w greckiej literze “Psi”. Najstarsze krzyże, np. koptyjskie, celtyckie i egipskie, wykonywano bez wizerunku Zbawiciela; dopiero po synodzie trullańskim (692) na krucyfiksach pojawiła się Jego postać. Spośród różnorodnych form krzyży najbardziej znane są: łaciński, grecki, egipski, patriarchalny (arcybiskupi), papieski, prawosławny (ukośna belka służyła skazańcom za podporę pod nogi), krzyż św. Antoniego (taki kształt miały laski mnichów – na cześć św. Antoniego pustelnika), krzyż św. Andrzeja (na takim krzyżu zginął ten apostoł), widlasty (symbol pierwotny tchnienia w wodę chrzcielną), krzyż jerozolimski, przypominający o pięciu Ranach Zbawiciela, umieszczany na płaszczach Rycerzy Grobu Świętego),  krzyż maltański, którego osiem rozwidleń symbolizuje osiem błogosławieństw. Jest to heraldyczny znak joannitów, czyli zakonu Kawalerów Maltańskich.

•     Alfa i Omega – te dwie litery alfabetu greckiego - pierwsza i ostatnia – są symbolem Chrystusa, który jest Początkiem i Końcem wszystkiego. Jako istoty ograniczone czasem i przestrzenią wierzymy, że nad czasoprzestrzenią panuje sam Bóg, który jest Pierwszym i Ostatnim, Początkiem i Końcem wszystkiego, Alfą i Omegą. Cały świat i wszelkie stworzenie od Niego pochodzi i ostatecznie do Niego zmierza. Od średniowiecza znak Alfa-Omega pojawiał się na nagrobkach, i w otoczeniu ołtarzy, a także na tabernakulach, szatach liturgicznych, paschałach i hostiach.

•    ryba – dla pierwszych chrześcijan, w okresie prześladowań, był to znak rozpoznawczy, bo przecież Apostołowie byli rybakami. Chrystus zapowiedział im, że będą łowić nie ryby. lecz ludzi, toteż sieci symbolizowały czasem Kościół. Pierwsi chrześcijanie tatuowali sobie często rybę na przedramieniu, a malowidła katakumbowe dowodzą, że była ona również symbolem Eucharystii. Kiedyś chrztu udzielano przez zanurzenie w wodzie, dlatego ikonografia często przedstawiała szafarza chrztu jako rybaka, przyjmującego chrzest jako rybę, a baptysterium nazywano stawem rybnym. Chrystusa ukazywano niekiedy jako delfina niosącego ratunek ludzkości (Delphinus Salvator), a czasem jako delfina unoszącego na grzbiecie łódź, co symbolizowało Kościół niesiony przez Zbawiciela.

Warto pogłębiać swoją znajomość symboli chrześcijańskich, aby zyskać świadomość co, tak naprawdę, wyrażają. Część spośród nich nie pełni już takiej roli jak w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, choćby dlatego, że nie musimy ukrywać się z powodu wiary w katakumbach. Jednak w ostatnich latach w wielu krajach europejskich, w imię fałszywie pojmowanej neutralności państwa, narasta walka z symbolami chrześcijańskimi, które usiłuje się usunąć z przestrzeni publicznej. Obowiązkiem człowieka wierzącego jest ich obrona i odważne żądanie zachowania prawa do obecności - zwłaszcza znaku krzyża - w szkołach, szpitalach i innych miejscach publicznych.


W tradycji europejskiej symbolami władzy królewskiej są: korona, berło i jabłko. Za ich odpowiedniki w Kościele, jako symbole władzy pasterskiej, mogą uchodzić m.in. pastorał, paliusz, czy mitra, a do niedawna także tiara.
A czy potraficie odczytać symbolikę elementów strojów liturgicznych, np. alby, komży, ornatu, sutanny, habitu, koloratki i cingulum? Spróbujcie również przypomnieć sobie jaką symbolikę mają poszczególne kolory liturgiczne.